مجید حسینی نثار

شمال ما: آمار و برنامه‌ریزی، دو پدیده همراه یکدیگر هستند و در تعامل با هم معنا و مفهوم می یابند. به همین دلیل، اهمیت آمار و نقش استراتژیک و راهبردی آن در فرآیند برنامه یزی، همواره مورد توجه اندیشمندان بوده است و غفلت از آن می‌تواند باعث کاهش سرعت یا توقف چرخ توسعه باشد.

 

روز جهانی آمار برای اولین بار در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۰ در سراسر جهان جشن گرفته شد. این روز توسط کمیسیون آمار سازمان ملل متحد (UNSD) تعیین و نام‌گذاری شد. هدف از برگزاری این روز، تاکید بر اهمیت استفاده از آمارهای رسمی در بین تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران در بالاترین سطوح دولتی و توجه ملی به آن بوده‌است. در ایران روز اول آبان به عنوان روز «آمار و برنامه‌ریزی» نام‌گذاری شده است تا فرصتی باشد برای توجه هر چه بیشتر مسوولان، محققان و صاحب‌نظران به جایگاه و اهمیت آمار و برنامه‌ریزی در جهت پیشرفت و پیشبرد اهداف کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت برنامه‌های توسعه کشور، استان‌ها و شهرستان‌ها.

این یادداشت در آستانه روز آمار و برنامه‌ریزی سال ۹۹ و با درنظر گرفتن دو سوال اساسی نگاشته شده است: ۱- استفاده از آمار و اطلاعات دقیق و به روز تا چه حد می‌تواند در رسیدن یک سیستم به اهداف خود، موثر باشد؟ ۲- آمار نادرست تا چه اندازه، گمراه­کننده و آسیب‌زننده خواهد بود؟

انجام برنامه‌ریزی‌های علمی، یکی از راه‌های دستیابی به حقایق و واقعیت‌های موجود در جامعه و کشف منابع و راهکارهای جدید برای پاسخ‌گویی به نیازها و خواسته‌های متحول انسان و جامعه به شمار می‌رود. برنامه‌ریزی، سلسله فعالیت­هایی است که برنامه‌ریزان انجام می‌دهند تا ضمن پی بردن به واقعیت‌ها، از وضعیت موجود و چالش‌های پیش رو گذر کنند و به اهداف مطلوب و آرمانی در بخش‌های مختلف جامعه برسند. برنامه‌ریزی دقیق، اصولی و متناسب، همواره یکی از معیارهای توسعه یافتگی جوامع محسوب می‌شود و همان گونه که شواهد تجربی و تاریخی نیز نشان می‌دهد، ترقی و پیشرفت کشورهای توسعه‌یافته جهان، ریشه در برنامه‌ریزی در زمینه‌های مختلف داشته است. بر این اساس، می‌توان گفت که راه پیشرفت هر جامعه و کشور و رسیدن به توسعه نیز، از برنامه‌ریزی می‌گذرد.

قدم اول در فرآیند برنامه‌ریزی، تهیه اطلاعات و آمار از تمامی امکانات بالقوه و بالفعل جامعه در تمام بخش‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است. بدون وجود اطلاعات صحیح و جامع و به دنبال آن تحلیلی روشن و علمی از این اطلاعات، حرکت در راه برنامه‌ریزی و کار تهیه برنامه،‌ امری محال و غیرممکن و مانند حرکت بدون نقشه در مسیری ناشناخته و پر پیچ و خم است و چه بسا چنین برنامه ای، هیچ‌گاه به مقصد نمی‌رسد. این نوع برنامه‌ریزی نه تنها مفید نخواهد بود، بلکه می‌تواند ضرر و زیان فراوانی را هم دربر داشته باشد.

تجربه نشان‌ داده است تا زمانی که اطلاعات لازم و کافی از جوانب مختلف در اختیار نباشد، امکان برنامه‌ریزی دقیق نیز میسر نخواهد بود. میزان قدرت تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی بهینه، بستگی به عواملی دارد که از جمله مهم‌ترین آن‌ها، در اختیار داشتن آمار و اطلاعات صحیح و به‌هنگام است. در واقع، هنگامی در جهت تأمین منافع ملی قادر به برنامه‌ریزی هستیم که آمار و اطلاعات در زمینه امکانات بالقوه و بالفعل فراهم آمده باشد. بر این اساس، در هر جامعه‌ای که توان علمی بالاتر باشد و اطلاعات بیشتری وجود داشته باشد، قدرت تصمیم‌گیری نیز افزایش می‌یابد و با انجام برنامه‌ریزی‌ها، شرایط زندگی بهتری فراهم می‌شود.

می‌توان گفت توسعه بدون برنامه‌ریزی و دسترسی به آمار و اطلاعات دقیق و به روز، امکان پذیر نخواهد بود؛ البته این آمار و اطلاعات باید بر پایه علمی و درست، گردآوری شده باشد. همچنین پردازش، تفسیر، و تحلیل داده‌ها باید مبتنی بر اصول و رویکرد مشخصی باشد تا بتوان به الگوی روشنی در عمل رسید. جمع آوری حجم بزرگی از داده‌ها بدون درنظر گرفتن مقدمات علمی و نظری لازم، ممکن است برای استفاده در برنامه‌ریزی، آن چنان که باید مفید نباشد.

از طرفی، نقش و وظیفه آمار مانند چراغی است برای روشن ‌کردن نقاط تاریک و مبهم جامعه. نتایج تهیه و تولید آمار، جامعه را قادر می‌سازد تا به قضاوت بنشیند که در مورد مسأله مشخصی نسبت به مقطع زمانی معین، پیشرفت، توقف و یا عقب‌رفت حاصل شده است. آمار ابزاری کارا است تا بتوانیم وضعیت گذشته و تصمیم‌ها و استراتژی‌های اتخاذ شده به وسیله مدیریت تصمیم گیر و تصمیم ساز را پردازش و تحلیل کنیم و شرایطی را برای پیش بینی وضعیت آتی و تصمیم‌گیری کامل‌تر نسبت به گذشته، با کم ترین انحراف از تصمیم بهینه مدیریتی ایجاد کنیم. از این رو، آمار به منزله ابزاری برای بهینه کردن تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی مدیریت و ارزیابی عملکرد است.

چنان چه آمار و اطلاعات بر اساس استانداردهای لازم و کافی و به دور از جهت گیری‌های ارزشی و یک سویه تهیه نشده باشد،  بسیار فریبنده و گمراه‌کننده خواهد بود و با انحراف از واقعیت، نه تنها گامی در راستای بهینه کردن وضع موجود نخواهد بود، بلکه می‌تواند برنامه‌ریزی را با اختلال مواجه کند و سیستم (شامل سازمان، جامعه، کشور، استان، شهر و…) را به سوی درجا زدن و عقب راندن بکشاند. لازمه رهایی از چنین وضعیتی، پایه‌ریزی نظام آماری دقیق، روشن، شفاف، علمی و بدون جهت‌گیری و وجود کارگزاران و متخصصان مستقل می‌باشد.

در نهایت، می‌توان گفت که آمار و برنامه‌ریزی، دو پدیده همراه یکدیگر هستند و در تعامل با هم معنا و مفهوم می یابند. به همین دلیل، اهمیت آمار و نقش استراتژیک و راهبردی آن در فرآیند برنامه یزی، همواره مورد توجه اندیشمندان بوده است و غفلت از آن می‌تواند باعث کاهش سرعت یا توقف چرخ توسعه باشد.

منبع: مرور


کانال تلگرام شمال ما

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *