ضیاء طرقدار

شمال ما؛

 

تالشان در تاریخ :

از تالشان ( کادوسان ) در زمره اقوام ساکن در نجد ایران ، پیش از ورود آریایی ها به این سرزمین یاد شده است . در تاریخ ماد آمده است : کادوسیان یک قبیله مهم مستقل بودند که در کوه جنوب ارس ، نزدیک دریای کاسپین زندگی می کردند . تالشان برای نخستین بار به اطاعت از کورش بزرگ گردن نهادند . به روایتی دیگر اقوام سلحشور و کوه نشین کادوس نه تنها در زمان مادها در استقلال به سر می برد ، بلکه تبعیت هخامنشیان را نیز نپذیرفت . کادوس ها تا زمان سلطنت شاهپور اول – ۴۴۰ میلادی – از استقلال کامل برخوردار بودند .

منطقه قومی تالش از حدود شهرستان رودبار گیلان آغاز می شود و با در بر گرفتن سراسر آبریز شرقی البرز شمالی – جبال تالش و جلگه های ساحلی آن ، از کپورچال تا مغان شرقی  و شهرستان سالیان در خاک شیروان ( جمهوری آذربایجان ) امتداد می یابد . نقاط مسکونی تالشان در گذشته بیشتر از حال به سوی شمال پیش رفته بود و با نقاط تات نشین جنوب قفقاز تماس می یافت ، و به نظر می رسد که از جانب شمال غرب نیز به ارسباران و رودخانه ارس امتداد می یافت و با میتانیان و ارمنیان همسایه بودند . آثار این گستردگی در شمال غربی پیوسته آشکار بوده است ، چنانکه در اواسط سده هفتم .ه.ق اهالی کلیبر هنوز مرکب از ترک و تالش بودند ، و نام تالش هنوز بر روی چند طایفه بزرگ مغان و ساکن در اراضی جنوب ارس ، همچون میکائیل لو و قوجه بیگ لو که دست کم نیم قرن پیش از این مشتمل بر ۵۰۰۰ خانوار بودند ، باقی مانده است . (۱).

استرابو دانشمند شناخته یونانی که کتاب خود را در جغرافی در دو هزار سال پیش نوشته ، در گفتگو کردن از (( ماد آتورپاتی )) که خواستش آذربایجان کنونی است ایلهای کوه نشین آنجا را بدینسان نام می برد : کُرتیان ، آماردان ، تاپوران ، کادوسیان . از این چهار ایل سه تای نخست شناخته می باشد و از هر کدام کم و بیش آگاهی در میان می باشد . لیکن از کادوسان یا کادوسیان که به نوشته همان دانشمندان تیره ای بزرگ و نیرومند و نامدار می بوده اند ، نام و نشانی دیده نمی شود . این بی گفتگو است که نشیمن کادوسیان در کوهستان شمال شرقی آذربایجان ، در آنجا می بوده که اکنون نشیمن تالشان است . می باید گفت : نه کادوسیان از میان رفته اند و نه تالشان از جایی دیگر به جای ایشان آمده اند . این تالشان فرزندان و بازماندگان همان کادوسان می باشند و نام (( تالش )) دیگر شده از نام (( کادوس )) می باشد . (۲).

جورج کامرون در کتاب ” ایران در سپیده دم تاریخ ” می آورد : بنابراین بیشتر خاک ایران فرمانگزار هووخشتره ( سومین پادشاه ماد ) بودند ، اما کادوسیان که در ناحیه باریک گرم میان کوههای البرز و دریای خزر زندگی می کردند از پذیرفتن سیادت وی خوداری کردند . (۳).

گیرشمن در تاریخ ایران می نویسد : داریوش دوم ( ۴۲۴-۴۰۵ ق.م ) در اواخر عمر رهبری نبرد با کادوسی ها cadusiens را بر عهده گرفت و اندکی بعد هم مُرد و تاج سلطنت را برای پسر ارشدش اردشیر دوم بر جای نهاد . ( بین اردشیر دوم ۴۰۵-۳۵۹ ق.م نیز با کادوسیان جنگی در می گیرد که نتیجه خاصی ندارد . ) اردشیر سوم ( ۳۵۹-۳۳۸ ق.م ) با قاطعیت هر چه تمام تر ، کادوسی ها را سرکوب کرد و قیام ساتراپ ها را فرو نشاند . (۴).

دکتر سیروس ایزدی نیز در کتاب مجموعه مقالات خود نوشته ای را با عنوان ” پدید آمدن دولت ایران هخامنشی ” از ” ای . و . پیانکف – I.v. pyankov ترجمه کرده است ، که در قسمتی از آن این گونه آمده است : کورش با کادوسی ها دارای مناسبات اتحادی بود . این نکته را تنها ” کِتسی ” خبر می دهد و می گوید هنگامی که کورش هنوز در درگاه آستیاگ ( پادشاه ماد ، پسر هووخشتره )  بود ، پادشاه ماد او را نزد کادوسی ها فرستاد تا با فرمانروای آنها درباره ی اتحاد به توافق برسد و می نماید کورش کادوسی ها را به سوی خود می کشاند و در پی آن ، در دَمِ سرنوشت ساز پیکار با آستیاگ ، می توان اندیشید که چشم به راه دریافت یاری از آنها بوده است . دشوار است بگوییم که این نکته تا چه اندازه پاسخگوی واقعیت است . تنها ، گمانی نیست بر اینکه خودِ ویژگیِ مناسبات کادوسی ها با شاه ، حال و روز دوران کتسی را برای او تصویر می کند . درست ، به هنگام آمدن کتسی به دربار اردشیر دوم ، این پادشاه علیه کادوسی ها که از او فرمان نمی برده اند ، لشکرکشی کرده و با آنها پیمان اتحاد بست . در دورانی آغازین تر ، حال و روز به گونه ای دیگر بود . در روزگار داریوش یکم ، کادوسی ها ( در ساختار ساتراپی یازدهم ، پیرو نوشته هرودت ) از اتباع شاهنشاهِ پارس بودند . (۵).

زبان تالشی :

زبانی که قوم تالش بدان سخن می گویند (( تالشی )) نامیده می شود . تالشی از جمله زبانهای موسوم به هند و اروپایی است که به شاخه شمال غرب گروه زبانهای ایرانی باز بسته است . از جمله ی ویژگی های آن زبان ، کهنگی و مهجوری ترکیب اصوات باشد که در بسیاری موارد با زبان پارسی تفاوت داشته و با مادی و پارتی و اوستایی شباهت دارد . (۶).

زبان تالشی در داخل گروه شمال غربی زبانهای ایرانی از ویژگی مشخصی ، بخصوص از لحاظ لغات برخوردار است که اولین کسانی را که به این زبان علاقه مند شده اند به تعجب انداخته است . هر چند که خانیکوف برعکس این زبان را « لهجه ای … کاملاً همان لهجه گیلکی » می داند ! در حقیقت زبان تالشی زبانی واسطه ای بین گیلکی و تاتی می باشد که به تاتی نزدیکتر است و زبان تاتی کُلور به آسانی توسط تالشهای شاندرمن و بالعکس یاد گرفته می شود . (۷).

تالشی در جمهوری آذربایجان ، در دشت لنکران و مناطق کوهستانی غرب آن رواج دارد . خارج از مرزهای اتحاد شوروی ( سابق ) ، تالشی در مناطقی در شمال غربی ایران ، در ساحل دریای خزر و در مرز ایران و شوروی ( سابق ) نیز رایج است . عده تالشی زبانان در ۱۹۷۶ در حدود ۲۲۰۰۰۰ تن بوده که ۱۵۰۰۰۰ تن از آنان در اتحاد شوروی ( سابق ) ساکن بوده اند . تالشی دنباله یکی از گویشهای ایرانی شمال غربی است که در ادوار گذشته در آذربایجان رواج داشته اند . دوبیتی هایی که در منطقه اردبیل به دست آمده اند و به قرن دهم .ه / شانزدهم .م ، تعلق دارند به یکی از این گویشها سروده شده اند . تحلیل این دوبیتی ها ( توسط ب.و. میلر ) نشان داده است که گویش اردبیلی در قرن دهم / شانزدهم دارای ویژگیهایی است که آن را به تالشی کنونی بسیار نزدیک می کند . (۸).

 

بررسی تطبیقی واژه هایی از زبانهای اوستایی (۹) و تالشی (۱۰) :

 

۱- آن ، آن سو ، آنجا : اوستایی : اَواَ – ava / تالشی آستارا : اَواَ – ava ، اَیو – ayo / تالشی رضوانشهر : اَور – avar ، اگنی – ageny /

۲- من : اوستایی : اَزِم – azem / تالشی آستارا : اَز – az / تالشی رضوانشهر : اَز – az  /

۳- چشم : اوستایی : اَش – aš ، چشمان – čašman ، دائمن – daēman / تالشی آستارا : چَش – čaš / تالشی رضوانشهر : چَش – čaš /

۴- ما : اوستایی : اَهمه – ahma / تالشی آستارا : اَمه – ama / تالشی رضوانشهر : اَمه – ama

۵- بیهوده ، بی ارزش : اوستایی : آدَرَ – ādara / تالشی آستارا : هَدَره – hadara / تالشی رضوانشهر : ددار – dadār /

۶- چربی : اوستایی : آزوتَی – āzutay ، پیوَه – pivah / تالشی آستارا : پی – pi  / تالشی رضوانشهر : اوزینه – uzyna /

۷- گاو نر : اوستایی : اوخشَن – uxšan / تالشی آستارا : وِشَن – vešan / تالشی رضوانشهر : وِشن – vešan /

۸- کارد ، چاقو : اوستایی : کارِتَه – kareta / تالشی آستارا : کُرده – korda / تالشی رضوانشهر : کارده – kārda /

۹- چشمه : اوستایی : خان – xan ، خان نی – xanny / تالش آستارا : هونی – huni / تالشی رضوانشهر : خونی – xony  /

۱۰- شب : اوستایی : خشَب – xšap / تالشی آستارا : شَو – šav / تالشی رضوانشهر : šav /

۱۱- خشنود ، خوش آمدن ، خوش : اوستایی : خشناو – xšnav / تالشی آستارا : خَش – xaš / تالشی رضوانشهر : خَش – xaš /

۱۲- تخم : اوستایی : تَوخمان – taoxman / تالشی آستارا : توم – tum / تالشی رضوانشهر : توم – tom /

۱۳- تازش ، هجوم ، یورش : اوستایی : دِرِش – dereš / تالشی آستارا : دَرِزِ – dareze / تالشی رضوانشهر :  –

۱۴- به پختگی رساندن ، به حد بلوغ آوردن ، کامل ساختن : اوستایی : سراُش – sraoš / تالشی آستارا : سِرَه ف – seraf = کلفت – سالم / تالشی رضوانشهر : سره ف – seraf = به معنای گوسفند سالم و جوان آمده /

۱۵- پختن : اوستایی : پاچَه – pača / تالشی آستارا : پاتِه – pātē / تالشی رضوانشهر : پته – patē /

۱۶- پُل : اوستایی : پِرِتَو – peretav / تالشی آستارا : پَرد – pard / تالشی رضوانشهر : پَرد – pard /

۱۷- بُرنا شده ، بالغ : اوستایی : پِرِنایَو – perenāyav / تالشی آستارا : پورنه – porna  = به گوساله یک ساله می گویند که دیگر شیر نمی خورد / تالشی رضوانشهر : پارنه – pārna = به گوساله یک ساله می گویند /

۱۸- پسر : اوستایی : پوسره – pusra / تالشی آستارا : زوئه – zoa / تالشی رضوانشهر : زوئه – zoa /

۱۹- برادر : اوستایی : براتَر – brātar / تالشی آستارا : بوئه – bua / تالشی رضوانشهر : برا – berā /

۲۰- ابرو – اوستایی : بروات – bervat / تالشی آستارا : باو – bav / تالشی رضوانشهر : بره – bera /

۲۱- تند ، سریع : اوستایی : رَوَ – rava / تالشی آستارا : رَو – rav / تالشی رضوانشهر :  –

۲۲- پِهِن ، کود حیوانی : اوستایی : سَیریَه – sairya / تالشی آستارا : سِل – sēl / تالشی رضوانشهر : سل – sel /

۲۳- سرخ ، قرمز : اوستایی : سوخره – suxra / تالشی آستارا : سِه – sē / تالشی رضوانشهر : سر – ser  /

۲۴- بودن ، هستن : اوستایی : ستَی – stay / تالشی آستارا : هِستِه – hēste / تالشی رضوانشهر : هسته – hēsta /

۲۵- چکه کردن ، چکیدن : اوستایی : سرسک – srask / تالشی آستارا : سِلَه – sela / تالشی رضوانشهر : چله – čela /

۲۶- زاییدن ، زاده شدن : اوستایی : زَن – zan / تالشی آستارا : زَندِه – zande / تالشی رضوانشهر :  –

۲۷- دانستن ، دانش داشتن : اوستایی : زن – zan / تالشی آستارا : زِنی یِه – zeniye / تالشی رضوانشهر : زونسته – zonestē /

۲۸- شادکام ، خشنود : اوستایی : شا – šā / تالشی آستارا : شو – šo / تالشی رضوانشهر : شار – šār /

۲۹- خشک : اوستایی : هیشکو – hiškav / تالشی آستارا : هِشک – hešk / تالشی رضوانشهر : –

۳۰- زن : اوستایی : گِنا – genā / تالشی آستارا : ژِن – žēn / تالشی رضوانشهر : ژن – žēn /

۳۱- آب : اوستایی : اَوَه – avah / تالشی آستارا : اُو – ov / تالشی رضوانشهر : آو – āv

۳۲- استخوان : اوستایی : اَست – ast / تالشی آستارا : اَستَه – asta / تالشی رضوانشهر : استه – asta

۳۳- اسب : اوستایی : اَسپَه – aspa / تالشی آستارا : آسپ – āsp / تالشی رضوانشهر : اسپ – asp

۳۴- هشت ( عدد ۸ ) : اوستایی : اَشته – ašta / تالشی آستارا : هاشت – hāšt / تالشی رضوانشهر : هشت – hašt

۳۵- آتش : اوستایی : آتَر – ātar / تالشی آستارا : اُتَش – otaš / تالشی رضوانشهر :  –

۳۶- گوش ( اندام شنوایی ) : اوستایی : اوش – uš ؛ گَوُشَه – gaoša / تالشی آستارا : گوش – guš / تالشی رضوانشهر : goš

۳۷- خانه : اوستایی : کَتَه – kata / تالشی آستارا : کَه – ka / تالشی رضوانشهر : کَه – ka

۳۸- دختر : اوستایی : کَینیا – kainyā ؛ کَینی – kaini / تالشی آستارا : کِلَه – kela / تالشی رضوانشهر : کله – kela

۳۹- مرغ : اوستایی : کهرکه – kahrka / تالشی آستارا : کگ – kag / تالشی رضوانشهر : کرگ – karg

۴۰- ستاره : اوستایی : استَر – star / تالشی آستارا : سواَ – sua ؛ اَیوز – ayoz = شبی که ابری نباشد و ستارها به خوبی مشخص باشند و بدرخشند   / تالشی رضوانشهر : استاره – ēstāra

۴۱- کجا : اوستایی : کودآ – kudā ؛ کو – kva / تالشی آستارا : کی یو – kiyo / تالشی رضوانشهر : کیا – kyā

۴۲- گردن : اوستایی : گرِمَن – gareman / تالشی آستارا : گِی – gey = جلوی گردن ؛ مِل – mel  = کناره های گردن / تالشی رضوانشهر : مِل – mel

۴۳- چرخ : اوستایی : چَخره – čaxra / تالشی آستارا :  چَه – ča  / تالشی رضوانشهر : چَره – čara

۴۴- تشنگی : اوستایی : تارشنا – taršna / تالشی آستارا : تِی شی – teyši / تالشی رضوانشهر : تشی – tēšy

۴۵- دندان : اوستایی : داتا – dātā / تالشی آستارا : داندون – dāndun / تالشی رضوانهشر : گاز – gāz

۴۶- دور ، دور دست : اوستایی : دورَ – dūra / تالشی آستارا : دُو – dū ، ū = کشیده / تالشی رضوانشهر :  –

۴۷- دروغ : اوستایی : دروگ – drug / تالشی آستارا : دُوی – duy / تالشی رضوانشهر : درو – dero

۴۸- پدر : اوستایی : پیتَر : pitar / تالشی آستارا : دَدَه – dada / تالشی رضوانشهر : ده ده – dada

۴۹- خدا : اوستایی : بَغَ – baĞa / تالشی آستارا : خِدو – xedo / تالشی رضوانشهر : خِدا – xeda

۵۰- بلند ، مرتفع : اوستایی : بارز – barez / تالشی آستارا : بِلِند – belend ؛ در بعضی نقاط ” بَرز – barz ” نیز گفته می شود / تالشی رضوانشهر : برز – barz

۵۱- زنبور عسل : اوستایی : ماخشی – maxši / تالشی آستارا : مِش – mēš / تالشی رضوانشهر : عسله مِش – asala mēš

۵۲- مادر : اوستایی : ماتَر – mātar / تالشی آستارا : نَه نَه – nana / تالشی رضوانشهر : نه نه – nana

۵۳- مزد ، پاداش : اوستایی : میژده – mižda / تالشی آستارا : مِژد – mežd / تالشی رضوانشهر :  –

۵۴- بینی : اوستایی : وَئنا – vaēnā / تالشی آستارا : وینی – vini / تالشی رضوانشهر : وینی – vyny

۵۵- برف : اوستایی : وَفرَ – vafra / تالشی آستارا : وَ – va / تالشی رضوانشهر : ور – var

۵۶- باد : اوستایی : واتَه – vāta / تالشی آستارا : وُو – vo / تالشی رضوانشهر : وا – vā

۵۷- باران : اوستایی : وار – vār / تالشی آستارا : کِلُک – kelok / تالشی رضوانشهر : کلاک – kelāk به معنای کولاک آمده .

۵۸- گرگ : اوستایی : وهرکه – vehrka / تالشی آستارا : وَگ – vag / تالشی رضوانشهر : ورگ – varg

۵۹- بیست ( عدد ۲۰ ) : اوستایی : ویسَنت – visant  / تالشی آستارا : ویست – vist / تالشی رضوانشهر :  –

۶۰- رودخانه : اوستایی : رَوُزَه – raozah / تالشی آستارا : رُو – ru / تالشی رضوانشهر : ربار – rebār

۶۱- سَر : اوستایی : سارَ – sāra / تالشی آستارا : سَه – sa / تالشی رضوانشهر : سر – sar

۶۲- سفید ، سپید : اوستایی : سپته – spaēta / تالشی آستارا : ایسپی – ispi / تالشی رضوانشهر : ایسبی – isby

۶۳- زمین : اوستایی : زَم – zam / تالشی آستارا : زَمی – zami / تالشی رضوانشهر : زمی – zamy

……………………………………………………………………

منابع :

(۱)- تالشان کیستند ، علی عبدلی ، نشر جامعه نگر ، ویراست سوم ، چاپ اول ۱۳۹۱ ، ص ۱۱ – ۱۳

(۲)- زبان پاک ، آذری زبان باستان ، نام شهرها و دیه های ایران ؛ سید احمد کسروی تبریزی ، انتشارات فردوس ، چاپ دوم ، تهران ، ۱۳۷۹ ، ص ۲۲۱ – ۲۲۴

(۳)- ایران در سپیده دم تاریخ ، جورج کامرون ، ترجمه حسن انوشه ، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی ، چاپ دوم ۱۳۷۲ ، ص ۱۶۵

(۴)- تاریخ ایران ، از آغاز تا اسلام ، رومن گیرشمن ، ترجمه : محمود بهفروزی ، نشر جامی ، چاپ چهارم ، ۱۳۸۸ ، ص ۱۹۰ – ۱۹۴

(۵)- نگاشته هایی در باب تاریخ ، زبان و فرهنگ ایران زمین ، دکتر سیروس ایزدی ، مؤسسه فرهنگی ، هنری و انتشارات بین المللی الهدی ، چاپ اول ۱۳۸۹ ، ص ۱۳۴ – ۱۳۵

(۶)- تالشان کیستند ، علی عبدلی ، ص ۱۵

(۷)- تالش ، منطقه ای قومی در شمال ایران ، مارسل بازن ، ترجمه : دکتر محمد امین فرشچیان ، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی ، ۱۳۶۷ ، جلد دوم ، ص ۴۱۴ – ۴۱۵

(۸)- زبانهای ایرانی ،   یوسیف . م. ارانسکی ، ترجمه : دکتر علی اشرف صادقی ، انتشارات سخن ، چاپ اول ، ۱۳۷۸ ص ۱۳۹ – ۱۴۰

(۹)- رهیافتی به گاهان زرتشت و متن های نو اوستایی ، هانس رایشلت ، گزارش : جلیل دوستخواه ، انتشارات ققنوس ، چاپ اول ۱۳۸۳ ، ص ۵۱۴ – ۷۱۳ ، واژه های اوستایی از این منبع .

(۱۰)- فرهنگ تاتی و تالشی ، علی عبدلی ، انتشارات دهخدا ، چاپ اول ۱۳۶۳ ، صفحات مختلف ، واژه های تالشی رضوانشهر از این منبع . /  واژه های تالشی آستارا از نویسنده این نوشته می باشد .

…………………………………………………………………………………………………..

نویسنده و گردآورنده : ضیاء طرقدار – Zia.toroghdar@gmail.com


کانال تلگرام شمال ما

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *